hoofdstuk 4

Thuiszitten, vrijstellingen en voortijdig schoolverlaten: ondanks inspanningen toch toename van thuiszitters en vrijstellingen

Thuiszitten
Onderwijs is essentieel voor de ontwikkeling van kinderen. Daarom willen we voorkomen dat leerlingen thuiszitten. De meeste leerlingen waarbij dit wel het geval is, hebben meerdere problemen tegelijk. Denk aan een lichamelijke handicap of psychiatrische problemen, zoals angsten of gedragsproblemen, bij voorbeeld als gevolg van autisme. Daarnaast hebben deze leerlingen vaak problemen thuis, zoals het ontbreken van structuur, armoede, schulden, gebroken gezinnen en vechtscheidingen. Ook blijkt de overgang van de ene naar de andere 'schoolsoort' het risico op thuiszitten te vergroten.

Om het aantal thuiszitters omlaag te brengen, was van 2017 tot 2020 het Thuiszitterspact ZHZ van kracht. Hiermee zijn goede stappen gezet om thuiszitten te verminderen. Zo zijn als onderdeel van het pact (ziekte) verzuimprotocollen geactualiseerd, is de samenwerking tussen onderwijs en jeugdzorg verbeterd en is de noodzaak van een gezamenlijke aanpak benadrukt. Niet de kennis en deskundigheid van ieder voor zich, maar juist de bundeling van inzichten en ideeën biedt extra kansen voor snel herstel van de schoolgang.

Aanpak Thuiszitters: de doe-agenda tot 2023
Desondanks gaan nog steeds te veel kinderen niet naar school en is als vervolg op het Thuiszitterspact de 'doe-agenda' opgesteld. Met deze agenda werken we eraan dat in 2023 voor iedere ‘thuiszitter’ binnen drie maanden passend onderwijs of zorgaanbod is gevonden. De 'doe-agenda's’ is tot stand gekomen in samenwerking met ouders, onderwijs, bestuurders en professionals van samenwerkingsverbanden passend onderwijs, LVS, jeugdgezondheidszorg en stichting jeugdteams.

De 'doe-agenda' voor onze regio bevat maatregelen die gericht zijn op verbeteringen in de samenwerking of in de werkwijze en maatregelen die het lerend vermogen stimuleren. Twee maatregelen behoren tot de verantwoordelijkheid van LVS. Deze maatregelen zijn aanpassing van de procedure vrijstellingen op lichamelijke en psychologische gronden en de ontwikkeling van een dashboard langdurig verzuim.

Wat was het resultaat van al die inspanningen voor thuiszitten in het schooljaar 2020-2021?
Het aantal kinderen dat als thuiszitter staat geregistreerd is het afgelopen schooljaar sterk gestegen ten opzichte van het schooljaar daarvoor. Op 31 juli 2021 waren in de regio 44 kinderen niet ingeschreven bij een school. Een jaar eerder waren dat er 22.

Alle inspanningen vanuit LVS en onze partners ten spijt is dit een opmerkelijke toename. Corona, beter meldgedrag door scholen en een betere registratie vormen geen sluitende verklaring voor een dergelijke stijging. LVS zal onderzoek laten doen naar de oorzaken van deze toename. Maar belangrijker nog: samen met de samenwerkingsverbanden passend onderwijs zullen we onze schouders blijven zetten onder het terugdringen van thuiszitten. De maatregelen die we regionaal hebben vastgesteld in de Doe-agenda thuiszitten, verdienen het om met extra energie te worden uitgevoerd.

Aantal thuiszitters 2020-2021

Vrijstellingen van inschrijving
Ondanks alle inspanningen is een passende onderwijsplek soms moeilijk te vinden. Dan zijn   samenwerkingsverbanden passend onderwijs en eventueel zorgpartners aan zet om in samenspraak met ouders en, vanaf 12 jaar, kinderen een onderwijsplek te vinden. LVS heeft in die gevallen vaak een functie als verbinder, regisseur en soms als bewaker van resultaat. Soms is onderwijs (tijdelijk) echt niet mogelijk. LVS kan dan na sociaal-medisch advies te hebben ingewonnen een vrijstelling verlenen voor de duur van een jaar.
De Leerplichtwet kent een aantal gronden voor vrijstelling van de verplichting tot schoolinschrijving, bijvoorbeeld als:

  • een leerling vanwege lichamelijke of psychische oorzaken niet geschikt is om op een school te worden toegelaten (artikel 5 onder a)
  • ouders bezwaar hebben tegen de richting van het onderwijs (artikel 5 onder b)
  • een leerling onderwijs volgt op een school buiten Nederland (artikel 5 onder c)
  • een kwalificatieplichtige jongere op een andere manier voldoende onderwijs volgt (artikel 15)

Het totaal aantal vrijstellingen is in het afgelopen schooljaar sterk gestegen ten opzichte van het jaar ervoor. De totale toename wordt veroorzaakt door de stijging van de vrijstellingen 5 onder a (+ 16%) en 5 onder b (+47%). Een opmerkelijke toename. LVS zal nader onderzoek laten doen naar de oorzaken van deze toename. De toename benadrukt voor ons hoe dan ook dat we in de regio anders moeten omgaan met vrijstellingen. Voor de vrijstellingen 5 onder b heeft het Dagelijks Bestuur inmiddels nieuw beleid vastgesteld. Voor de vrijstellingen 5 onder a bereidt LVS nieuw beleid voor dat moet leiden tot minder vrijstellingen.

Vrijstellingen en vervangende leerplicht 2020-2021

Voortijdig schoolverlaten

Onder voortijdig schoolverlaten (VSV) verstaan we het verlaten van school zonder een startkwalificatie (een diploma Havo, VWO, MBO niveau 2 of hoger). Bijna 98% van de jongeren verlaat het onderwijs met een diploma. Bij de jongeren die uitvallen is veelal sprake van onder meer multiproblematiek en onvoldoende beheersing van de Nederlandse taal. 

Daarnaast blijkt uit onderzoek van het CBS dat:

  • jongeren zonder startkwalificatie twee keer zo vaak werkloos zijn dan jongeren mét een startkwalificatie
  • voortijdig schoolverlaters ruim zes keer zo veel kans hebben om in aanraking te komen met de politie dan jongeren met een startkwalificatie
  • jongeren met een startkwalificatie gezonder leven en daardoor minder vaak een beroep doen op de zorg.

N.B. Het betreft hier statistische relaties en geen oorzakelijke verbanden. Toch mag het belang van het behalen van een startkwalificatie niet worden onderschat.

Om voortijdig schoolverlaten te voorkomen, is Nederland verdeeld in veertig zogenaamde RMC (Regionale Meld- en Coördinatiefunctie) regio's, waarin onderwijs en gemeenten samenwerken. Binnen de RMC-regio’s maken scholen en gemeenten elke vier jaar afspraken over maatregelen om uitval van vooral jongeren van 18 tot 23 jaar te voorkomen.

Het is de taak van LVS om bij voortijdig schoolverlaten jongeren tot 23 jaar te volgen op hun weg naar een startkwalificatie. Wanneer uitval dreigt, bieden we hen een passend aanbod om tot een startkwalificatie te komen. Als dit niet kan, begeleiden onze consulenten in samenwerking met andere partners de jongere naar werk, een combinatie van leren en werken of hulpverlening.

Dat betekent in de praktijk dat we optreden wanneer verzuim wordt gemeld, omdat dit een belangrijke voorbode kan zijn voor uitval later. In onze regio is met het onderwijs afgesproken dat verzuim van jongeren boven de 18 jaar volgens dezelfde richtlijnen wordt gemeld als bij jongeren onder de 18 jaar.

Onze consulenten leggen contact met de jongeren die zijn uitgevallen, onder meer via WhatsApp, school of netwerkpartners, schriftelijk of door middel van huis(deur)bezoek en zorgen voor maatwerk. Zo informeren zij de jongeren over het aanbod van de regionale en lokale partners en stimuleren ze hen om deel te nemen. Enkele voorbeelden van de mogelijkheden zijn Project Kansrijk Alblasserdam, Banenmarkt van Leerwerk Loket Drechtsteden en Trajecten via Maatschappelijke Diensttijd.

Overstap VO naar MBO         
Binnen de regio maken jaarlijks ruim 3.100 leerlingen de overstap van het Voortgezet Onderwijs (VO) naar het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO). Om deze overstap succesvol te maken en hiermee voortijdig schoolverlaten in deze fase te voorkomen, werken VO-scholen , MBO-instellingen en LVS samen in het project 'De Overstap".

Met De Overstap verbeteren we de doorstroom van voortgezet onderwijs naar MBO. Deze overstap is een risicovol moment in de schoolloopbaan van jongeren, waarbij een deel niet goed doorstroomt. Gezamenlijk zorgen we er daarom voor dat leerlingen bij deze overstap in beeld zijn en waar nodig ondersteund worden. We stimuleren dat jongeren zich op tijd aanmelden bij een vervolgopleiding. Voor sommige jongeren is doorstroming naar MBO niet mogelijk. We zorgen dan voor een goede aansluiting naar werk of dagbesteding.

De basis voor een goed overstapproces is ons gezamenlijke digitale monitoringssysteem Intergrip en de samenwerking tussen het VO-MBO en LVS. Het digitale monitoringssysteem Intergrip realiseert verbinding voor VO-scholen, MBO-instellingen en LVS en maakt optimale samenwerking mogelijk. Hierdoor hebben we alle aanmeldingen in beeld en kunnen we direct handelen als zich problemen voordoen tijdens de overstap.

In het schooljaar 2020-2021 was vanwege het coronavirus de aanmelddatum voor het MBO verzet van 1 april naar 1 mei. In de regio hebben in totaal 3.094 jongeren de overstap gemaakt naar een MBO of andere onderwijs- instelling. Hierbij waren 40 ‘risico-overstappers’ die door de consulenten van LVS zijn begeleid.

Overstap van VMBO naar het MBO

Zomeractie: jongeren nog eens extra aansporen

Eén van de extra middelen om voortijdig schoolverlaten te voorkomen is de zomeractie. Ook in 2021 is van juni tot en met september door LVS-consulenten en de Matchmakers (zie ook hieronder, bij het kopje ‘Aanpak MatchMakers') contact gezocht met jongeren om hen aan te sporen zich alsnog in te schrijven voor een opleiding. Dit gaat om jongeren die van het MBO zijn uitgeschreven en nog niet beschikten over een vervolginschrijving. We zochten eerst telefonisch (of WhatsApp) contact met de jongeren en hun ouders. Wanneer dit niet lukte, zijn we langs gegaan aan de deur.

In deze aanpak staan de jongeren centraal. Samen met hun ouders bekijken we wat er nodig is om weer naar school te gaan. We zoeken naar passende mogelijkheden. Wanneer terugkeer naar onderwijs echt geen optie meer is, proberen we samen met netwerkpartners de jongeren op een andere manier een goede start te geven op de arbeidsmarkt. 
Hierbij wordt ook samengewerkt met de partners  in de domeinen onderwijs, arbeid en zorg. De begeleiding houdt pas op wanneer de jongeren op hun (onderwijs of werk) bestemming zijn aangekomen.

LVS Consulent Marloes Scheek vertelde in het online magazine 'Samen Voor Gezond' in oktober over haar ervaringen tijdens de Zomeractie in Gorinchem.

‘De meeste leerlingen willen gelukkig in ieder geval wel even praten’, aldus Marloes. ‘Toch blijft het jammer dat er altijd een deel is dat we helemaal niet bereiken. MBO-opleidingen zijn echt gericht op de praktijk en zitten dus vol met praktijkvakken. Die vakken zijn moeilijk met thuisonderwijs te vervangen. Vele leerlingen raakten hun motivatie kwijt doordat ze niet ‘bezig’ konden zijn.’ Het stoppen is overigens niet altijd een eigen keuze, het kan ook dat de opleiding zegt dat het niet werkt door gebrek aan inzet, slechte cijfers of andere problemen. Soms zijn de leerlingen die stoppen vaak al wat kwetsbaarder door achterliggende problematiek. Een matchmaker van LVS kan ze dan aan de hand nemen in een vervolgtraject naar school, werk, sociale dienst of misschien passende hulp. Ook medewerking en betrokkenheid van ouders helpt jongeren sneller weer op de rit te krijgen en te houden. We hebben tijdens de Zomeractie veel gesprekken kunnen voeren. Ieder contactmoment kan van waarde zijn voor een succesvolle toekomst van een jongere. Wij leggen de basis en hopelijk pakt de jongere die kans met beide handen aan. Nu, of op een later moment.’




Zomeractie in cijfers

Aanpak voortijdig schoolverlaten: het regionaal programma tot 2024
De voornaamste afspraken voor de periode 2020-2024 in onze regio richten zich op de overstap van VO (VMBO, PRO, VSO) naar MBO, begeleiding van (kwetsbare) leerlingen in het onderwijs, begeleiding van kwetsbare jongeren naar werk en maatwerk voor jongeren met multiproblematiek. Twee projecten worden door LVS ZHZ uitgevoerd: Project Overstap (zie hiervoor) en een bijdrage voor de regionale aanpak Matchmakers voor kwetsbare jongeren, waarbij de capaciteit van het team matchmakers is uitgebreid met een Matchmakers van MeePlus en jongerenwerk.

Aanpak MatchMakers


In de ‘Aanpak MatchMakers’ voert LVS de regie in een samenwerkingsverband van organisaties. De matchmakers zijn afkomstig van LVS, de Sociale Diensten, MeePlus en jongerenwerk. Zij ondersteunen jongeren van 18 tot 27 jaar bij het vinden van werk, school, zorg of een combinatie hiervan. Dat doen zij samen met verschillende partners.

Deze jongeren vielen al eerder uit en hebben geen startkwalificatie. Of zij hebben een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt. Zij gaan op zoek naar jongeren in hun eigen woonomgeving, proberen door huisbezoek met hen in contact te komen en hun vertrouwen te winnen. Samen met de jongeren wordt vervolgens een plan gemaakt om hun doelen op het gebied van werk, leerwerk of school te bereiken. Soms is een steuntje in de rug voldoende. Soms is de begeleiding intensief. Hoe dan ook, de matchmakers dragen op deze manier samen met de deelnemende jongeren bij aan een gezonde samenleving en voorkoming van zorg- en uitkeringslasten.

In 2021 evalueerde Kennisinstituut Movisie de aanpak MatchMakers. De resultaten hiervan zijn verwoord in de evaluatie MatchMakers 'Ik durf weer te dromen'. Mede op basis van de ontwikkeling van de aanpak en uitbreidingen van de doelgroep sinds 2016 en de plaatsing van ruim 400 jongeren in onderwijs, werk of zorg sinds 2017 leidde de evaluatie van Movisie tot het oordeel ‘bewezen effectief’.

Op basis van deze evaluatie is het de bedoeling de 'Aanpak MatchMakers' te verlengen voor een periode van vier jaar. Voorheen werd steeds verlengd met een jaar, de periode van vier jaar draagt bij aan meer rust in het team en schept mogelijkheden om te groeien, de aanpak te verfijnen en de samenwerking met de andere organisaties te versterken.

Wat was het resultaat van al die inspanningen voor voortijdig schoolverlaten in het schooljaar 2020-2021?

Dankzij de voortdurende inzet van docenten, consulenten LVS, loopbaanbegeleiders, verzuimcoördinatoren en andere betrokkenen binnen scholen en gemeenten zien we een daling van het aantal voortijdig schoolverlaters in de regio Zuid-Holland Zuid van 781 naar 625, een afname van 22%. Hiermee doen we het met 1,68% VSV net iets beter dan het landelijk gemiddelde van 1,72%.

Alle trendlijnen van de verschillende onderwijsniveaus in onze regio zijn dalend, alleen MBO1 stijgt, wat ook op landelijk niveau stijgt. De invloed van corona op de cijfers is dat de maatregelen het moeilijker maakten om een stageplaats of baan te vinden of een leerbaan te behouden, waardoor leerlingen wellicht gemotiveerder bleven om onderwijs te blijven volgen. Met name in entreeopleiding en MBO2, in sectoren die zijn getroffen door ‘lockdown’ (bijvoorbeeld horeca en travel), maar ook in de zorg (als gevolg van hoge werkdruk) is er weinig capaciteit voor stagebegeleiding.

Mogelijk worden de gunstige cijfers ook verklaard door coulanceregelingen in schooljaar 19/20, waarbij er geen bindend studieadvies was in het MBO en examens in het VMBO vervielen, waardoor minder leerlingen uitvielen en leerlingen die gezakt zouden zijn, nu wel een diploma kregen.
Daarnaast wijzen we op de overstapondersteuning en huiswerkbegeleiding die in schooljaar 2020-2021 als extra ondersteuning tijdens de periode van beperkende coronamaatregelen werden verzorgd. Wat gebeurt er als deze aandacht, waarmee alles bij wijze van spreken groeit en bloeit, wegvalt? Mogelijk zijn daardoor de gunstige resultaten in het afgelopen schooljaar eenmalig.

In het verlengde hiervan bestaat tot slot de mogelijkheid dat andere, minder positieve gevolgen van afstandsonderwijs de komende tijd zichtbaar worden, bijvoorbeeld doordat zich mogelijk meer psychische problemen en depressieve gevoelens voordeden.

Voortijdig schoolverlaters in de regio ZHZ. 

Onderzoekcentrum Drechtsteden: maatwerk en betrokkenheid als middel tegen schoolverlaten

Onderzoekcentrum Drechtsteden deed in 2021 onderzoek naar voortijdig schoolverlaten in Zuid-Holland Zuid. Met name naar de vraag waarom jongeren uitvallen en wat dit had kunnen voorkomen. Algemene, landelijke oorzaken zijn onder meer een verkeerde opleidingskeuze, onprettig schoolklimaat, gebrek aan een stageplek en de kwaliteit van het onderwijs. Daarnaast tekende het OCD voor deze regio op: persoonlijke problemen, gebrek aan betrokkenheid en begeleiding door de school, gebrek aan een stageplek en een verkeerde opleidingskeuze.

Aanbevelingen zijn vooral maatwerk in de manier waarop leerlingen een opleiding kunnen volgen, maatwerk in de begeleiding van leerlingen, het creëren van een betrokken en veeleisend schoolklimaat en informeren en begeleiden van leerlingen bij hun studiekeuze.
(Bron: Voortijdig schoolverlaters. Onderzoek naar oorzaken van uitval – Onderzoekcentrum Drechtsteden, mei 2021.)

Jaarverslag Leerplicht en Voortijdig Schoolverlaten 2020-2021