hoofdstuk 2

LEERPLICHT/LEERRECHT

LVS helpt kinderen, jongeren en hun ouders als naar school gaan even niet lukt .... 

LVS kan adviseren en ondersteunen bij schoolverzuim en -uitval. Daarbij stellen we problemen van leerlingen en passende oplossingen centraal en kiezen we voor een integrale aanpak. Ouders, jongeren en professionals kunnen voor informatie en advies over leerrecht, extra verlof, vrijstellingen, schoolverzuim en kwalificatieplicht bij LVS terecht.

Methodische Aanpak Schoolverzuim (MAS)
Aanhoudend schoolverzuim kan een serieuze bedreiging zijn voor de ontwikkeling van kinderen. Juist daarom is door samenwerking van de ketenpartners Openbaar Ministerie, Raad voor de Kinderbescherming, Halt en Ingrado een gezamenlijke visie ontwikkeld op de aanpak van schoolverzuim. In deze visie staat niet de strafrechtelijke kant centraal, maar wordt het accent stevig gelegd op preventie en vrijwillige (jeugd)hulp. De aanpak is vastgelegd in de Methodische Aanpak Schoolverzuim. LVS werkt uiteraard ook volgens deze methodiek. Uitgangspunt is een aanpak die licht is waar mogelijk en zwaarder waar nodig. Het doel is altijd hetzelfde: leerlingen die geheel of gedeeltelijk terugkeren naar school. Volgens een duidelijk stappenplan, via één van de vier routes: vrijwillige jeugdhulp, Halt-straf, dwang in civielrechtelijk of dwang in strafrechtelijk kader.

Dashboard geeft overzichtelijke en actuele informatie over verzuim 

Op elk moment actuele cijfers raadplegen over verzuim en ontwikkelingen die daar mee samenhangen. Het was een wens die leefde bij LVS en partners in het onderwijs. Na de nodige creatieve werkzaamheden is die wens inmiddels gerealiseerd. Het Dashboard verzuim zorgt er nu voor dat bestuurders, scholen, samenwerkingsverbanden en medewerkers van onderwijsorganisaties altijd snel over adequate informatie kunnen beschikken.

De aanleiding lag zo’n drie jaar geleden in de opgave Gezond en Veilig opgroeien uit het meerjarenplan. Ook de Doe-agenda met activiteiten om thuiszitters weer naar school te bewegen speelde een rol, vertelt Erwin Keuskamp, die betrokken was bij de ontwikkeling van het Dashboard.

Signalen
Erwin: ‘Uitgangspunt was om gemeenten, samenwerkingsverbanden en schoolbesturen hele concrete informatie te bieden, waarmee ze signalen van verzuim zo vroeg mogelijk ontvangen en daar gericht op kunnen sturen.
De vraag aan ons als LVS was daarom welke informatiebronnen beschikbaar waren en of we die konden ontsluiten. Dat vraagt nogal wat expertise en capaciteit. Die waren er op dat moment niet. Maar met extra investeringen kwamen naast de benodigde mensen ook de kennis en middelen beschikbaar die we nodig hadden. Daarmee was het nog steeds een hele klus, maar gezamenlijk maakten we de vertaling van wensen naar de praktijk en kon het Dashboard in gebruik worden genomen en vervolgens verder worden verbeterd.’

Het Dashboard geeft met overzichtelijke visuals onder meer informatie over verzuim, thuiszitters, processen-verbaal, voortijdig schoolverlaten, verwijzingen naar HALT en uitstroom via de MatchMakers. Erwin: ‘Met die informatie kun je trends waarnemen en vergelijkingen maken met eerdere jaren. In plaats van gissen op basis van een gevoel, geven harde cijfers nu meer inzicht en grip op de realiteit en daarmee mogelijkheden om sneller bij te sturen.’

Relatief verzuim

Van relatief verzuim is sprake als een leer- of kwalificatieplichtige leerling die is ingeschreven op een school zonder geldige reden niet op school aanwezig is. Dit kan worden onderverdeeld in:

  • Ongeoorloofd verzuim 16 uur in 4 weken (waaronder spijbelen). De school is verplicht om dit verzuim te melden
  • Ongeoorloofd overig verzuim.
    • Minder dan 16 uur in 4 weken, als er bijvoorbeeld sprake is van achterliggende problematiek of recidive
    • Veelvuldig te laat komen
  • Luxe verzuim, bijvoorbeeld als ouders hun kinderen buiten de schoolvakanties om meenemen op vakantie.

Bij alle verzuimmeldingen stelt de consulent LVS volgens de MAS methodiek een onderzoek in. In de eerste fase wordt de vorm van verzuim onderzocht. Ook gaat de consulent na welke informatie de school al heeft over de betrokken leerling en eventueel het gezin. Op basis daarvan kunnen verschillende vervolgstappen worden gezet. Zoals een gesprek met ouders en (vanaf 12 jaar) de leerling zelf. Als al hulpverlening bij de leerling is betrokken, wordt ook deze benaderd om gezamenlijk de oorzaak van het verzuim te achterhalen. Leerling, ouders, school en andere partners zoeken vervolgens gezamenlijk een oplossing om het verzuim te stoppen.

(Vrijwillige) jeugdhulp
Wanneer leerlingen te maken hebben met persoonlijke problemen of problemen in de gezinssituatie kan de consulent hulpverlening of begeleiding inschakelen.

Dwang in strafrechtelijk kader
Wanneer ouders niet voldoende doen om verzuim te stoppen, dan zijn zij wettelijk strafbaar. Dit geldt ook voor leerlingen van twaalf jaar en ouder. Een jongere kan bij herhaald (licht) verzuim worden verwezen naar Halt voor een leerstraf. Bij zwaarder verzuim kan proces-verbaal worden opgemaakt tegen ouders en de jongere (als deze 12 jaar of ouder is). Het Openbaar Ministerie en de rechtbank kunnen onder meer geldboetes, begeleiding van de jeugdreclassering of een taakstraf opleggen. Ook is het in sommige gevallen (bij 16- en 17-jarigen) mogelijk dat na melding van LVS door de Sociale Verzekeringsbank de kinderbijslag wordt stopgezet.

Dwang in civiel kader
Wanneer er zorgen zijn over de situatie waarin leerlingen opgroeien of bij een ernstige ontwikkelingsbedreiging kan een melding worden gedaan bij de beschermingstafel jeugd. Hier kan onder meer worden besloten civiel onderzoek te laten uitvoeren door de Raad voor de Kinderbescherming.

In het schooljaar 2022-2023 ontving LVS relatief veel meldingen van verzuim: ten opzichte van het schooljaar 2021-2022 een stijging van ruim 30%.
Naast de genoemde vormen hebben deze meldingen betrekking op onder meer verzuim van minder dan 16 uur in 4 weken, verzuim met een zorgelijke achtergrond en luxe verzuim (waarbij bijvoorbeeld de vakantie ongeoorloofd wordt verlengd). Het ‘overig verzuim kent een stijging van 52% ten opzichte van het vorige schooljaar.

Normaal gesproken gaan we bij alle verzuimzaken in gesprek met ouders en leerling. Dit schooljaar maakte de omvang van het aantal meldingen deze aanpak onmogelijk. Eind 2022 is in gevallen waarbij sprake was van beginnend verzuim zonder bijkomende problematiek gekozen voor schriftelijke afhandeling. Vanaf juni 2023, nadat tijdelijke uitbreiding van de capaciteit mogelijk bleek, is deze schriftelijke afhandeling weer gestopt. In alle verzuimzaken werd weer het gesprek met ouders en jongere (vanaf 12 jaar) aangegaan.

Bij de aanpak van verzuim staan het bevorderen van aanwezigheid en de daarbij behorende registratie centraal. Hierbij maken we gebruik van de handreiking van Ingrado, waarbij aanwezigheidsbeleid onder meer wordt bevorderd door overeenstemming tussen de betrokkenen.

Marike Godvliet, teamleider LVS

‘Extra capaciteit stelt ons in staat om weer te doen wat noodzakelijk is’ 

‘Vooral de afgelopen twee jaar zagen we bij de start van het schooljaar al snel een sterke toename van het aantal meldingen van verzuim’, vertelt teamleider LVS Marike Godvliet. Die meldingen legden een steeds groter beslag op met name de administratieve medewerkers en LVS-consulenten. Om leerlingen niet de dupe te laten worden, kozen de tien gemeenten die de regio Zuid-Holland Zuid vormen voor uitbreiding van de capaciteit.

Kwaliteit
‘Normaal gesproken gaan we al bij licht verzuim in gesprek met leerlingen en ouders om te kijken wat er aan de hand is, hulp te bieden en verder verzuim zoveel mogelijk te voorkomen. Maar in december 2022 hebben we alle scholen schriftelijk laten weten dat we het anders moesten doen. Bij licht verzuim waar geen grote zorgen spelen, hebben we de gesprekken vervangen door een brief aan leerlingen en ouders. Dat betekent dat we de ontwikkelingen minder intensief kunnen volgen en minder kunnen betekenen aan de ‘voorkant’ van verzuim.’

Mede omdat de samenwerkingsverbanden en andere partners juist die aanpak aan de voorkant van belang vinden, besloten de gemeenten extra budget beschikbaar te stellen. Marike: ‘Met de 4,6 extra fte die hiermee mogelijk is gemaakt, konden de nieuwe medewerkers al snel starten.

Zeker gezien de huidige arbeidsmarkt waren we hier erg blij mee. Daarmee kregen we weer lucht. Zo konden we de gesprekken met ouders en leerlingen weer voeren, sneller hulp bieden, eenduidig werken en samen met onze partners bijdragen aan maatwerk en de kwaliteit die van ons verwacht mag worden.’

Dgjd 02 Relatief verzuimmeldingen 2023

Absoluut verzuim

Absoluut verzuim betekent dat jongeren niet zijn ingeschreven op een school. Het kan gaan om jongeren die in de regio zijn komen wonen (waaronder nieuwkomers, vluchtelingen etc.) maar bijvoorbeeld ook om verhuisgevallen binnen de regio.

In sommige gevallen blijkt het om foutieve administratie op school te gaan of zijn jongeren toch wel op een school aangemeld. Is dat niet het geval dan informeert en adviseert de consulent LVS de ouders bij het zoeken naar en nieuwe school. Daarbij kan hulp ingeschakeld worden van partnerorganisaties, zoals het Samenwerkingsverband Passend Onderwijs. In bijna alle gevallen van absoluut verzuim is er een schoolinschrijving of volgt er een schoolinschrijving. In enkele gevallen weigeren ouders/verzorgers hun kind in te schrijven. In die gevallen kan LVS handhavend optreden.

ONDERWIJS VOOR LEERLINGEN UIT OEKRAÏNE

‘Vooral sinds het voorjaar hebben we goede stappen kunnen zetten’ 

De oorlog met Rusland zorgde ervoor dat veel kinderen uit Oekraïne naar Nederland kwamen. LVS is één van de organisaties die er aan bijdraagt dat zij onderwijs kunnen volgen. Teamleider Leerplicht en Voortijdig Schoolverlaten Marike Godvliet vertelt hoe dit gaat.

‘Het was wel even een zoektocht’, aldus Marike. ‘Op het moment dat gezinnen bij gemeenten werden geregistreerd als inwoners, kwamen de kinderen bij ons in beeld. In de zomer van 2022 waren dit er in onze regio zo’n 400. Direct na de zomer hebben we voor hen een plan opgesteld.’

Nieuwe taal
‘Toen ouders merkten dat hun verblijf langer ging duren, schreven ze over het algemeen de kinderen in die naar de basisschool konden. Eén Dordtse basisschool richtte aparte klassen in, verder zijn al deze kinderen redelijk gemakkelijk geïntegreerd in gewone klassen. Het oppikken van een nieuwe taal gaat op deze leeftijd gelukkig ook snel.’

Voordelen
Voor de middelbare scholieren onder de Oekraïense vluchtelingen werden de internationale schakelklassen in Gorinchem en Dordrecht verantwoordelijk. Het kostte behoorlijk veel tijd om contact te leggen met de ongeveer 75 Oekraïense kinderen op de verzuimlijst van LVS. Marike: ‘Als dat lukte, legden we de leerplichtwet uit en bespraken we de mogelijkheden en de voordelen voor de kinderen. De mensen uit Oekraïne denken er niet altijd aan dat het misschien nog een tijd kan duren en dat in Nederland integreren – ook in het schoolsysteem – dus noodzakelijk is. Mooi om te zien is wel dat redelijk veel Oekraïense tieners vanuit Nederland contact onderhouden met hun oude school en online lessen volgen. Dat hebben we nog niet eerder gezien bij kinderen die vanwege oorlog hun land ontvlucht waren.’

Echte stappen
Wanneer bij leerlingen uit Oekraïne verzuim ontstaat door bijvoorbeeld trauma’s brengt LVS hen in contact met hulpverlening. Onder meer via Stichting Jeugdteams, de wijkteams, de jeugdgezondheidszorg en schoolmaatschappelijk werk. ‘Al met al hebben we sinds dit voorjaar goede stappen kunnen zetten’, besluit Marike. ‘We hebben nu ook één vaste consulent voor het verzuim onder nieuwkomers. Daarnaast blijven we ons als LVS overal presenteren, zodat het Nederlandse beleid, de mogelijkheden en hulpkanalen bij zoveel mogelijk Oekraïners in Nederland bekend zijn.’

Een uitgebreide versie van dit artikel is te vinden op:
www.online.samenvoorgezondmagazine.nl/zomer2023/ oekraiense-kinderen

Dgjd 03 Absoluut verzuimmeldingen2023

Vrijstellingen (en vervangende leerplicht)

De Leerplichtwet kent enkele gronden voor vrijstelling van de verplichting tot schoolinschrijving, dit geldt wanneer:

  • een leerling vanwege lichamelijke of psychische oorzaken niet geschikt is om op een school te worden toegelaten (artikel 5 onder a)
  • ouders en leerling bezwaar hebben tegen de richting van het onderwijs (artikel 5 onder b)
  • een leerling onderwijs volgt op een school buiten Nederland (artikel 5 onder c)
  • een kwalificatieplichtige jongere op een andere manier voldoende onderwijs volgt (artikel 15)
  • een leerling vanwege gewichtige omstandigheden verhinderd is de school te bezoeken (bijvoorbeeld bij overlijden van een naast familielid; artikel 11 onder g).

Daarnaast kent de Leerplichtwet (volgens artikel 3a en 3b) vervangende leerplicht voor jongeren vanaf 14 jaar die vanwege zeer bijzondere omstandigheden geen volledig dagonderwijs op een school volgen. Zij kunnen naast algemeen vormend en op een beroep gericht onderwijs praktijktijd krijgen naast en in samenhang met het onderwijs. Ook kunnen leerlingen in bijzondere situaties in het laatste jaar van de leerplicht toestemming krijgen onderwijs te volgens aan een mbo-instelling. Hiervoor moet een plan van aanpak worden opgesteld waarin onderwijs- en vormingsdoelen zijn opgenomen.

.

5 onder a
Vrijstellingen van inschrijving op lichamelijke en/of psychische gronden
Ondanks alle inspanningen is een passende onderwijsplek soms moeilijk te vinden. Dan zijn samenwerkingsverbanden passend onderwijs en eventueel zorgpartners aan zet om in samenspraak met ouders en vanaf 12 jaar kinderen een onderwijsplek te vinden. LVS heeft in die gevallen vaak een functie als verbinder, regisseur en soms als bewaker van resultaat. Soms is onderwijs (tijdelijk) echt niet mogelijk. LVS kan dan na sociaal-medisch advies te hebben ingewonnen een vrijstelling verlenen voor de duur van een jaar.

In het jaarverslag van 2021-2022 werd vermeld dat in het schooljaar 2022-2023 gestart ging worden met een aangepaste werkwijze met betrekking tot deze vrijstelling. De grote lijn was dat door LVS (met toestemming van ouders) altijd het Samenwerkingsverband Passend Onderwijs wordt ingeschakeld wanneer ouders een beroep op vrijstelling doen. Dit om in gezamenlijkheid te zoeken naar oplossingen die het beste aansluiten bij de situatie van het kind.

LVS is op 1 januari 2023 gestart met deze werkwijze. Dit heeft nog niet geleid tot afname van de toegekende vrijstellingen. Wel zijn op individueel niveau successen behaald. In die situaties bleek toch een vorm van passend onderwijs mogelijk, waardoor vrijstelling kon worden voorkomen. Ondanks het feit dat het wetsvoorstel dat deze werkwijze een verplichtend karakter zou geven, niet is aangenomen, willen de betrokken partners binnen ZHZ deze werkwijze voortzetten.

5 onder b
De praktische werkwijze bij artikel 5 onder b ziet er als volgt uit:

  • Ouders die een beroep op deze vrijstelling doen kunnen op de website van LVS lezen waaraan dit beroep moet voldoen om in behandeling genomen te worden.
  • Ouders die voor het eerst een beroep op vrijstelling doen worden na het toekennen van het beroep uitgenodigd voor een gesprek.
  • In de leeftijd van 5 tot 18 jaar vindt er op uitnodiging 4 keer een contactmoment plaats met kind en ouder(s) door een professional van Jong JGZ (jeugdarts, jeugdverpleegkundige of assistente) over het welzijn en de ontwikkeling van het kind op alle levensgebieden. Deze gesprekken zijn op vrijwillige basis. Zo nodig kan advies gegeven worden in de richting van passende hulp en kan ondersteuning geboden worden bij die passende hulp.
    .
Dgjd 04 vrijstellingen en vervangende leerplicht 2022 2023

Thuiszitters

Onderwijs is essentieel voor de ontwikkeling van kinderen en de beste garantie voor een kansrijke toekomst. Daarom willen we voorkomen dat leerlingen thuiszitten. De meeste leerlingen waarbij dit wel het geval is, hebben meerdere problemen tegelijk. Denk aan een lichamelijke handicap of psychiatrische problemen, zoals angsten, psychische problematiek, autisme of gedragsproblemen. Daarnaast hebben deze leerlingen vaak problemen thuis, zoals het ontbreken van structuur, armoede, schulden, gebroken gezinnen en vechtscheidingen en blijkt de overgang van de ene naar de andere ‘schoolsoort’ het risico op thuiszitten te vergroten.

Onder ‘thuiszitter’ verstaan we een leer- of kwalificatieplichtige leerling (5-18 jaar), die:

  • al dan niet is ingeschreven op een school
  • vier weken of langer niet naar school gaat
  • geen vrijstelling volgens de Leerplichtwet heeft
  • niet ziek is of
  • wel ziek is, maar conform plan van aanpak in staat is om (gedeeltelijk) naar school te gaan.

Als LVS zijn we ons ervan bewust dat de bij ons bekende ongeoorloofde thuiszitters maar een klein deel vormen van alle jongeren die langdurig thuiszitten. Bij ‘geoorloofde’ thuiszitters gaat het om jongeren die bijvoorbeeld langdurig ziek zijn of wachten op een behandel- of onderwijsplek. Zij zijn vaak niet (voldoende) in beeld.

Het komt ook voor dat de samenwerkingsverbanden niet weten om welke leerlingen het gaat. Binnen de regio zetten de samenwerkingsverbanden passend onderwijs op verschillende manieren al initiatieven in die effectief blijken te zijn om deze jongeren in beeld te brengen en te houden.

De inzet van LVS bij ongeoorloofde thuiszitters is hetzelfde als bij andere (kortere) vormen van schoolverzuim. LVS onderzoekt altijd de redenen van het verzuim. Daartoe behoort een gesprek met ouders en (vanaf 12 jaar) de leerling zelf. Op basis van het onderzoek wordt samen met ouders, leerling en samenwerkingspartners de beste oplossing bekeken om de leerling weer (deels) naar school te laten gaan. Samenwerking is ook hierbij van belang, omdat de problematiek vaak veelomvattend is. Zo nodig maakt LVS gebruik van haar handhavende mogelijkheden.
Bij ‘geoorloofd’ thuiszitten heeft LVS een andere rol. Dit is dan meer een adviserende rol. Zowel voor ouders en jongere als voor de betrokken samenwerkingspartners.

De primaire taak om thuiszitten bij alle ketenpartners duidelijk onder de aandacht te houden, ligt bij de scholen. Zij kunnen vroegtijdig anticiperen op verzuim, contact opnemen met partners, gebruikmaken van hun expertise en gezamenlijk het protocol schoolziekteverzuim volgen. Belangrijk in dit proces is dat in alle gevallen onderwijs, en perspectief daarop, deel uitmaken van het hulpverleningstraject en onderwijs en zorg geen apart opererende trajecten zijn, maar integraal werken.

Dgjd 05 aantal thuiszitters 2022 2023

Preventie: belangrijk om er vroeg bij te zijn

Een belangrijk deel van het werk van LVS is samen te brengen onder de noemer preventie: het is belangrijk om er vroegtijdig bij te zijn. Op die manier kunnen we toenemend schoolverzuim, schooluitval en zwaardere problematiek voorkomen.

In een preventieve aanpak bundelen we uiteenlopende activiteiten. Van vroegsignalering tot specifiek advies voor brugklassers. Van advisering, voorlichting en vraagbaakfunctie voor leerlingen, ouders, leerkrachten, scholen, gemeenten en partnerorganisaties tot preventieve gesprekken bij dreigend verzuim en verzuimalertheid.

We brengen het belang van preventie in de samenwerking met onze partners voortdurend onder de aandacht. Wel realiseren we ons dat hierin nog nieuwe stappen gezet en betere resultaten behaald kunnen worden. Want preventie is in het belang van iedereen: van leerlingen en gezinnen, maar ook van hulpverlenende organisaties en de maatschappij.

Handhaving

Bij de aanpak van ongeoorloofd schoolverzuim wordt volgens de lijn van de Methodische Aanpak Schoolverzuim (MAS) altijd gezocht naar oplossingen met ouders, leerling, school en andere partners om het verzuim (deels) te stoppen. We kunnen er echter niet altijd onderuit om sancties op te leggen. Bijvoorbeeld in de vorm van een verwijzing naar Halt voor een leer-/ werkstraf of het opmaken van een proces-verbaal tegen leerlingen vanaf 12 jaar en hun ouders. Dat kan uiteindelijk leiden tot een voorwaardelijke of onvoorwaardelijke taakstraf of begeleiding van de jeugdreclassering tot maximaal twee jaar. Het Openbaar Ministerie en de rechter richten zich hierbij altijd op terugkeer naar school, straffen is namelijk geen doel op zich.

Als ouders bijvoorbeeld hun kinderen buiten de schoolvakanties om meenemen op vakantie, is sprake van luxe verzuim. Dat kan een boete opleveren voor de ouders.

Dgjd 61 aantal processen verbaal verdeeld naar onderwijssoort 2023

Jaarverslag Leerplicht en Voortijdig Schoolverlaten 2022-2023